Antibiotica en zwangerschap welke zijn veilig

Annelies de Vries

Gecertificeerd apotheker en voorlichtingsdeskundige

Je staat in de apotheek, voelt je beroerd, en de verpleegkundige fluistert dat ene woord: antibiotica. Op zichzelf niets aan de hand, maar nu ben je zwanger.

Een klein zuchtje paniek. Mag dit wel? Is dit veilig voor die kleintje in je buik? Heel herkenbaar. Je lichaam verandert namelijk enorm tijdens een zwangerschap, en dat beïnvloedt niet alleen hoe jij je voelt, maar ook hoe medicijnen werken.

Ze worden anders opgenomen, sneller afgebroken of juist langer vastgehouden. Daarom is het essentieel om precies te weten welke antibiotica je wél en niet mag hebben.

In dit artikel helpen we je op weg, zonder ingewikkelde dokterswoorden.

Waarom antibiotica en zwangerschap een spannende combi is

Stel je voor: je lichaam is een bouwplaats. Overal wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een nieuw mensje. Een antibioticakuur is eigenlijk een gerichte aanval op bacteriën.

Meestal goed, maar soms kan het 'verwondingen' veroorzaken aan die bouwplaats. De angst voor afwijkingen is er niet voor niets.

Hoewel de meeste antibiotica gewoon veilig zijn, zijn er een paar die we liever vermijden. Ze kunnen invloed hebben op de botten of het zenuwstelsel van de baby.

Ook kan het je eigen afweer systeem even op een lager pitje zetten, wat niet handig is als je net zwanger bent. Het draait allemaal om balans: de infectie moet weg, maar de baby moet veilig blijven.

De antibiotica die de 'veilige' knipperlichtstatus hebben

Gelukkig is er goed nieuws. De meeste antibiotica die artsen voorschrijven, zijn getest en goedgekeurd voor gebruik tijdens de zwangerschap.

Ze zijn ingedeeld in groepen, afhankelijk van het trimester waarin je zit. Waarom?

Eerste trimester: de cruciale beginfase

Omdat de eerste drie maanden cruciaal zijn voor de aanleg van organen. Later in de zwangerschap is het vaak minder riskant. Laten we de belangrijkste veilige opties per trimester bekijken.

In de eerste twaalf weken is je baby extra kwetsbaar. Artsen zijn hier extra voorzichtig. Toch zijn er antibiotica die als relatief veilig worden beschouwd: Als de organen eenmaal zijn aangelegd, mag er soms iets meer. De focus verschuift naar het voorkomen van vroeggeboorte of complicaties door infecties. De veilige klassiekers zijn:

• Nitrofurantoïne: Dit is de absolute topper voor urineweginfecties (blaasontsteking). Veel zwangere vrouwen krijgen dit voorgeschreven. Het blijft in de blaas zitten en werkt daar direct, zonder veel impact op de rest van het lichaam of de baby.
• Azithromycine: Een bekend antibioticum voor luchtweginfecties. Onder de merknaam Zithromax of Z-pak is het vaak de eerste keus als penicilline niet mag. De kuur is vaak kort en effectief.
• Clarithromycine: Werkt vergelijkbaar als Azithromycine, maar heeft soms iets meer bijwerkingen. Check dit altijd even goed met je arts.
• Metronidazole: Ideaal voor vaginale infecties of tandvleesontsteking. Hoewel er vroeger wat vraagtekens waren, weten we nu dat het in de eerste drie maanden veilig kan worden ingezet, mits de dosering klopt.

Tweede en derde trimester: de eindsprint

• Amoxicilline: Dit is eigenlijk de koning onder de veilige antibiotica. Het is een penicilline-variant die superveilig is in alle fases van de zwangerschap. Werkt goed tegen oorontsteking, longontsteking en blaasontsteking.
• Cefalexine: Ook een penicilline-achtige stof (een zogenaamd cefalosporine). Net zo veilig als Amoxicilline en vaak gebruikt als iemand allergisch is voor penicilline (hoewel dat soms ook voor cefalosporines geldt, dus oppassen).
• Clindamycine: Een goed alternatief voor ernstige infecties, zoals diepe wonden of longontsteking. Het is veilig, maar je moet wel opletten op maagklachten.
• Penicilline V: De 'oude vertrouwde'. Simpel, effectief en al decennia lang de gouden standaard voor zwangere vrouwen.

De 'rode' antibiotica: deze moet je mijden

Nu komt het belangrijkste gedeelte: welke antibiotica moet je écht vermijden? Er zijn een aantal boosdoeners die bekend staan om hun schadelijke effecten op de ontwikkeling van de baby.

Gebruik deze nooit op eigen houtje en waarschuw je arts direct als je ze ooit hebt geslikt voordat je wist dat je zwanger was.

• Tetracyclines (bijvoorbeeld Doxycycline): Dit is de grootste boosdoener. Ze grijpen in bij de vorming van botten en tanden. Ze kunnen leiden tot verkleuring van het melkgebit en een vertraagde groei van het skelet. Absoluut not done.
• Fluoroquinolones (zoals Ciprofloxacine): Deze krachtige antibiotica worden in principe vermeden tenzij er echt geen andere optie is. Ze kunnen problemen geven met het kraakbeen en pezen, zowel bij de moeder als de baby.
• Trimethoprim-sulfamethoxazol (Bactrim/Septrin): Dit is er eentje met een dubbele lading. In het eerste trimester kan het een tekort aan foliumzuur veroorzaken, wat slecht is voor de sluiting van het neuraal buisje. In het derde trimester kan het bij de baby geelzucht veroorzaken. Meestal wordt het vermeden.

Hoe artsen de knoop doorhakken

Het is nooit zo simpel als 'je hebt een infectie, hier is een antibioticum'. Een goede arts (zoals je verloskundige of huisarts) speelt doktertje en weegt altijd drie dingen af: Vertrouw erop dat je arts de juiste keuze maakt, maar schroom niet om te vragen: "Is dit de veiligste optie voor mijn baby?"

1. Hoe ernstig is de infectie? Een simpele blaasontsteking kan soms ook met veel water drinken en cranberry's worden bestreden, maar een longontsteking heeft echt medicijnen nodig.
2. Welke bacterie is de boosdoener? Soms is een antibioticum nodig dat specifiek is gericht op die ene bacterie. Een 'breed' antibioticum is niet altijd nodig.
3. Hoe ver ben je? Zoals gezegd: hoe verder je bent, hoe minder risico's er vaak zijn.

Wat kun je zelf doen om infecties te voorkomen?

De beste antibiotica is die je niet nodig hebt. Voorkomen is beter dan genezen, en zeker tijdens de zwangerschap, bijvoorbeeld door meer te lezen over het gebruik van nitrofurantoïne bij blaasontsteking.

• Handen wassen, handen wassen, handen wassen: Klinkt saai, maar het is het meest effectieve wapen tegen bacteriën en virussen.
• Drink genoeg water: Vooral tegen blaasontsteking helpt het enorm om je urinewegen goed door te spoelen.
• Eet gezond en gevarieerd: Een goede weerstand begint in de darmen. Zorg voor voldoende vitamines en mineralen.
• Vermijd contact met zieke mensen: Als je collega of partner hoest en niest, probeer dan even wat afstand te houden.

Met deze simpele tips verklein je de kans op een vervelende infectie aanzienlijk: Door alert te zijn en goed voor jezelf te zorgen, houd je de kans op medicijngebruik zo klein mogelijk. Mocht het onverhoopt toch nodig zijn, dan weet je nu dat je via verschillende antibiotica kunt vergelijken om veilig de strijd met de bacteriën aan te gaan, zonder zorgen om de kleine. Let op: Dit artikel is informatief en geen vervanging van medisch advies.

Twijfel je over een medicijn? Bel altijd je huisarts, verloskundige of apotheker.