Pijnstillers voor ouderen waar je op moet letten

Annelies de Vries

Gecertificeerd apotheker en voorlichtingsdeskundige

Pijn. Het is een vervelende gast die bij veel oudere mensen ongenodigd binnenkomt en maar moeilijk weer weggaat.

Soms is het een zeurende pijn in de knie, soms een branderig gevoel in de rug of een stekende hoofdpijn.

Het kan je nachtrust verpesten, je humeur bederven en het plezier uit de dag halen. Maar pijnstillers zijn niet zomaar snoepjes die je slikt. Zeker niet als je ouder wordt.

Je lichaam verandert, en daardoor reageer je anders op medicijnen. Wat vroeger werkte, kan nu voor problemen zorgen.

In dit artikel lees je wat je echt moet weten over pijnstillers. Welke zijn veilig, welke moet je mijden en wanneer is het tijd om de huisarts te bellen?

Waarom ouderen anders reageren op pillen

Stel je voor: je hebt een oude auto. Die rijdt nog steeds prima, maar hij is niet meer zoals toen hij nieuw was.

Hij heeft meer onderhoud nodig en reageert anders op een ruwe behandeling. Zo is het ook met je lichaam na je zestigste. Je stofwisseling vertraagt, je nieren en lever werken minder efficiënt en je hebt misschien een wat lager lichaamsgewicht. Daardoor blijven medicijnen langer in je systeem rondzingen.

De impact van pijn is ook groter. Een Zweedse studie liet zien dat ouderen met chronische pijn een significant hoger risico hebben op vallen, depressie en eenzaamheid.

Het is dus geen kleinigheid. Bovendien hebben veel senioren 'comorbiditeit': meerdere aandoeningen tegelijk.

Denk aan hoge bloeddruk, diabetes of maagklachten. Een pijnstiller die daar bovenop komt, kan soms als een olifant in een porseleinkast werken. Daarom is het zaak om niet zomaar iets te slikken, maar bewust te kiezen.

Paracetamol: De Onbetwiste Nummer 1

Laten we beginnen met de vriendelijke reus in de wereld van pijnstillers: paracetamol.

In Nederland is dit de eerste keuze voor artsen bij milde tot matige pijn. Waarom? Omdat het veilig is. Paracetamol werkt in op de pijnreceptoren in je hersenen, maar het belast je maag, nieren en hart nauwelijks. Het is bovendien spotgoedkoop.

Een doosje van 50 tabletten heb je al voor minder dan drie euro. Veilig betekent niet dat je er onbeperkt van kunt snoepen.

Het juiste gebruik van paracetamol

De maximumdosering voor volwassenen is 4 gram (4000 mg) per etmaal. Voor ouderen is het vaak verstandiger om niet boven de 3 gram uit te komen, tenzij de arts het anders zegt.

Reken even mee: een tablet is meestal 500 mg. Dus maximaal 6 tot 8 tabletten per dag, verdeeld over de dag. Neem ze niet allemaal tegelijk, maar spreid ze uit, bijvoorbeeld elke 6 uur een tablet.

Zo houd je een stabiele hoeveelheid in je bloed en voorkom je dat je tussen de doses door weer pijn krijgt. En onthoud: paracetamol is geen snoepje. Een teveel kan je lever ernstig beschadigen.

NSAID's: De Lastige Jongens (ibuprofen, diclofenac, naproxen)

Deze groep pijnstillers, de zogenaamde NSAID's, zijn de echte doorpakkers. Ze zijn ontstekingsremmend en dus ideaal bij pijn door artrose of een sportblessure.

Ibuprofen (merknamen als Advil, Brufen) en diclofenac (merknaam Voltaren) zijn de bekendste namen. Ze werken vaak sneller en sterker dan paracetamol.

Waarom je ze beter kunt vermijden

Maar ze hebben een duistere kant. Vooral voor ouderen zijn ze potentieel gevaarlijk. NSAID's zijn berucht omdat ze de maagwand aantasten. Ze remmen een stofje af dat je maag beschermt.

Als je dat lang doet, ontstaan er wonden in je maag of darmen, die kunnen bloeden.

En dat is stil bloedverlies, wat leidt tot bloedarmoede en extreme vermoeidheid. Daarnaast belasten ze je nieren. Voor iemand die al last heeft van beginnende nierfunctiestoornissen (en dat heeft bijna 1 op de 3 ouderen), kan een kuur ibuprofen de doorslag geven naar ernstige nierschade.

Ook verhogen ze de bloeddruk en het risico op hart- en vaatziekten. De conclusie? Gebruik ibuprofen of diclofenac alleen op doktersvoorschrift en zo kort mogelijk.

Meestal wordt er direct een maagbeschermer (zoals omeprazol) bij voorgeschreven. Zelf slikken is af te raden.

Tramadol en andere opioïden: Zware jongens met bijwerkingen

Als paracetamol en NSAID's niet helpen, grijpen artsen soms naar opioïden. Het bekendste voorbeeld is Tramadol.

Dit is een 'zwarte pijlpil': krachtig, maar met flinke risico's. Tramadol werkt op de hersenen en verandert hoe je pijn ervaart.

Het kan effectief zijn bij zenuwpijn of na een operatie. Het grote gevaar bij ouderen zijn de bijwerkingen. Tramadol staat erom bekend dat het flink kan duizelen, misselijkheid veroorzaakt en je suf maakt. Dat vergroot de kans op vallen enorm.

Een val met gebroken heup is een drama voor ouderen. Daarnaast kan het ademhalingsproblemen geven en je mentaal verward maken.

De angst voor verslaving is ook reëel, ook bij ouderen. Artsen zijn hier dan ook zeer terughoudend mee. Ze schrijven het alleen voor als er echt geen andere optie is, en dan in de laagst mogelijke dosering.

De Gouden Tip: Het is meer dan alleen een pil

Veel ouderen hopen met een pilletje alles op te lossen, maar pijn is vaak een complex probleem dat vraagt om een aanpak op meerdere fronten.

Soms is de pijn zelfs niet fysiek, maar zit 'm in eenzaamheid of depressie. Een pilletje helpt daar niet tegen. Kijk breder. Fysiotherapie is een must.

Door spieren te versterken en je houding te verbeteren, verdwijnt pijn vaak als sneeuw voor de zon. Ook beweging op zich, zoals wandelen of zwemmen, maakt stofjes aan die pijnstillend werken.

Warmte (een warme kruik, een warm bad) of koude (een ice-pack) kunnen ook enorm helpen.

En vergeet de 'lokale' middelen niet: een pleister met een pijnstiller (zoals een Fentanyl-pleister, alleen op recept) of een gel met diclofenac werken direct op de plek van de pijn, met veel minder bijwerkingen voor de rest van je lichaam. Zoek je naar de beste pijnstillers bij rugpijn? Die werken vaak direct op de plek van de pijn.

De Checklist: Voordat je iets slikt

Voordat je een pijnstiller neemt, loop deze punten even mentaal na. Bekijk ook ons overzicht van pijnstillers bij gewrichtspijn, of bespreek je klachten met je arts of apotheker.

1. Weet je zeker dat het nodig is?

Probeer je de pijn eerst weg te masseren, te koelen of te bewegen? Slikken is het laatste redmiddel, niet het eerste. Heb je een maagzweer?

2. Wat zijn je andere aandoeningen?

Slik dan geen ibuprofen. Heb je een zwakke nieren?

3. Welke andere pillen slik je?

Wees extra voorzichtig met NSAID's. Heb je hartfalen? Sommige pijnstillers houden vocht vast, wat gevaarlijk kan zijn. Dit is cruciaal. Pijnstillers kunnen de werking van andere medicijnen beïnvloeden. Denk aan bloedverdunners (wat een bloeding kan veroorzaken), of medicijnen tegen hoge bloeddruk.

4. Zijn er bijwerkingen?

De apotheker kan een 'interactiecontrole' doen. Ben je duizelig? Krijg je maagpijn?

Voel je je suf? Stop dan en bel de arts. Slik niet door omdat je 'er doorheen moet'.

Wanneer bel je de huisarts?

Er zijn situaties waarin je niet moet aarzelen, maar direct de huisarts moet bellen. Doe dit bij: Onthoud dat pijn een signaal is van je lichaam.

• Pijn die plotseling ontstaat en hevig is.
• Pijn die niet verdwijnt ondanks rust en pijnstillers.
• Pijn die samengaat met koorts, zwelling of roodheid (een teken van infectie).
• Pijn op de borst of kortademigheid (nooit negeren!).
• Als je merkt dat je afhankelijk wordt van de pillen of dat je steeds meer nodig hebt.

Het wil iets vertellen. Luisteren is belangrijk, maar met de juiste pijnstiller en een slimme aanpak kun je de volume knop op die vervelende pijn flink omlaag draaien.

Blijf er niet mee lopen, er is vaak meer te doen dan je denkt.